Położenie:
Henryków to duża wieś w gminie Ziębice w powiecie ząbkowickim.
Ok. 60 km na południe od Wrocławia.

Dojazd:
Dojazd z Wrocławia drogą nr 395. Połączenie autobusowe
PKS lub pociągiem do stacji Henryków skąd można dojść do klasztoru szlakiem turystycznym przez park klasztorny

Zwiedzanie:
Klasztor Pocysterski
pl. Cystersów 1
tel. 074/ 810 51 35
sobota: 12.00, 14.00
niedziela: 11.00, 13.00, 15.00
w pozostałe dni po uprzednim zgłoszeniu
opłata: wolne datki

Kościół pw. Wniebowzięcia NMP
pl. Cystersów 1
tel. 074/ 810 50 69
codziennie poza porami nabożeństw (niedziela godz. 7.00,9.00 i 12.00)
CZYNNE codziennie:
9.00-18.00 latem
9.00-16.00 zimą


W latach 1222-1228 zrealizowano fundację opactwa w Henrykowie – filię Lubiąża. Książę Henryk I Brodaty (1222 r.) wyraził zgodę swemu notariuszowi, kanonikowi wrocławskiemu Mikołajowi na fundację klasztoru cysterskiego, a w 1225 wystąpił do kapituły generalnej o jej zatwierdzenie. W 1227 r. z Lubiąża przybył pierwszy konwent. W 1228 r. już po śmierci Mikołaja fundacja została potwierdzona, a prawa i obowiązki fundatora przejął książę Henryk Pobożny. Tego samego roku nastąpiła konsekracja kościoła. Z 1239 r. pochodzą wzmianki o budowie klasztoru. W 1241 r., w czasie najazdu Henryków został spalony przez Mongołów. Niezwłocznie przystąpiono do odbudowy. Część wschodnią kościoła zbudowano w latach 1228-1260, część korpusową w pierwszej połowie XIV w.. W 1309 r. wzmiankowany jest „Vinandus magister operis”. I tak w Henrykowie rozwijała się szybko gospodarka, powstawały warsztaty tkackie i handel. Jak głosi tradycja założono tu równie˝ szkołę rolniczą i szkołę dla dzieci szlacheckich. Jej uczniami mieli być m.in. przyszli książęta ziębiccy, a także dobroczyńcy zakonu Bolko II i Mikołaj.

W czasie wojen husyckich opactwo henrykowskie trzykrotnie padało ofiarą najeźdźcy (lata 1428-1430). W XIV stuleciu następuje odbudowa, o czym świadczy data (1506) na zworniku jednej z północnych kaplic. W 1608 r. zbudowano przy zachodniej fasadzie kościoła wieżę. Wzniesiono wokół klasztoru nowe zabudowania gospodarcze. Sam klasztor przebudowano w stylu renesansowym, a na otaczających go terenach założono stawy rybne.

Z wojną trzydziestoletnią wiąże się ogólny upadek. W 1642 r. wojska szwedzkie spaliły całe opactwo. W latach 1681-1698, za rządów opata Henryka Kalerta, podczas wielkiej przebudowy, a w zasadzie odbudowy całego kompleksu, kościół klasztorny zbarokizowano. Powstały kaplice św. Józefa i św. Trójcy, powstał też wówczas ołtarz główny i ołtarze boczne. Zakonnicy z Henrykowa zakupili również w tych czasach, zniszczony przez Turków klasztor w Zirc na Węgrzech. W tym czasie kościół henrykowski zyskał bogate, barokowe wyposażenie – m.in. wybitne dzieło sztuki rzeźbiarskiej Steinla i snycerskiej – stalle, oraz malarskiej – obrazy M. Willmanna, J. Liszki i M. Bonory. Przepych w wyposażeniu kościoła zyskał odbicie w klasztorze. Przebudowany gruntownie w latach 1681-1702 przez pochodzącego z Bawarii architekta Macieja Kirchbergera zyskał wczesnobarokowy wystrój z charakterystycznym detalem architektonicznym i ornamentem. Był to ostatni okres świetności opactwa. Jego stopniowy upadek spowodowany był przyłączeniem Śląska do Prus, wojnami napoleońskimi, aż w końcu klasztor uległ, jak inne w Prusach, likwidacji (1810 r.). Po kasacie zakonu jego majątek został sprzedany królowej holenderskiej, siostrze króla Prus Fryderyce Luizie Wilhelminie.

W 1863 r. dobra henrykowskie przejęła dynastia książąt sasko-weimarskich, urządzając tu swoją rezydencję, wokół której założono ogrody i park krajobrazowy. W ich władaniu dawne opactwo pozostawało aż do 1945 r.

Po II wojnie światowej część zabudowań klasztornych objęli cystersi z opactwa w Szczyrzycu jednak większość zabudowań klasztornych popadało w ruinę. Proces dewastacji opactwa został powstrzymany dzięki utworzeniu w nim szkoły rolniczej. Od czasów przejścia zabudowań klasztornych przez Metropolitalne Wyższe Seminarium Duchownego we Wrocławiu trwają prace zmierzające do odzyskania, wraz z otaczającymi ogrodami i parkiem, dawnej świetności.

Nieocenionym źródłem do analizy początkowych dziejów i obyczajów dolnośląskich cystersów oraz mieszkańców rozległych obszarów należących do opactwa henrykowskiego, jest Liber fundationis claustri Sancte Marie Virginis in Heinrichow, czyli znana Księga Henrykowska, przechowywana obecnie w Muzeum Archidiecezjalnym we Wrocławiu. Ta kronika klasztoru henrykowskiego składa się z dwóch części. Pierwsza część księgi autorstwa opata Piotra obejmuje lata od założenia klasztoru do 1259 r., a druga nieznanego autora, opisuje dzieje klasztoru do 1310 r. Księga Henrykowska napisana w języku łacińskim zawiera słynne zdanie „day, ut ia pobrusa, a ti poziwai” („daj ja będę męł (pracował) a ty odpocznij”), które miał wypowiedzieć czeski chłop Boguchwał do swojej polskiej żony pracującej przy żarnach. Chłop ten nazywany był z tego powodu Brukała, czyli ten, który brudzi (bruka) sobie ręce robotą przeznaczoną dla kobiet. Jego przezwisko wkrótce przylgnęło do całej osady, istniejącej do dziś wsi Brukalice. Przy drodze z Brukalic do Henrykowa znajduje się kamienny obelisk upamiętniający wypowiedziane w tej osadzie polskie zdanie. Jest to najstarsze z zachowanych zdań zapisanych w języku polskim. Obok niego w księdze znajdziemy nazwy osób i miejscowości oraz opis obyczajów panujących na Dolnym Śląsku w XIII i XIV w.


Opactwo położone po wschodniej stronie rzeki Oławy, otoczone murem klasztornym o czytelnym przebiegu związane jest przestrzennie ze wsią Henryków, zlokalizowaną po zachodniej stronie, wzdłuż szlaku prowadzącego z północy na południe. Stąd przez dwie bramy główne i mosty można się przedostać do kompleksu gospodarczego (brama północna – Dolna, z 1680 r.), obok której zachowały się ruiny średniowiecznego kościoła św. Andrzeja oraz do kompleksu klasztornego (brama południowa – Górna z 1701 r.). Tą ostatnią z charakterystycznym cebulastym hełmem flankują kamienne posągi – św. Benedykta i Bernarda.

W kompleksie gospodarczym ukształtowanym wokół dwóch dziedzińców godny uwagi jest gotycki dom Czeladzi, przebudowany w 1588 r..

Brama Górna prowadzi wprost na duży dziedziniec z pierzejami zwartej zabudowy: zachodnia – to dawne mieszkania oficjalistów, południowa – dawna szkoła łacińska. Sam wjazd trafia na podłużną oś orientowanego kościoła, który wraz z zabudową klasztorną po południowej stronie oraz wozownią po północnej tworzy wschodnią pierzeję placu. Z trzech pomników największy, Trójcy Świętej wzniesiono przed fasadą kościoła w 1698 r. (wzorowany na wiedeńskiej Pestsäule). Natomiast z początkiem XVIII w. założono po południowej stronie klasztoru ogród opacki, geometryczny, z pawilonem pośrodku. Studnie z rzeźbami Czterech żywiołów dłuta Jerzego Leonarda Webera akcentują skrzyżowania diagonalnych i kolistych alei. Po północnej stronie (z wystawą południowa) zbudowano oranżerię. Natomiast ogród klasztorny znajduje się po wschodniej stronie klasztoru, w ramionach prezbiterium kościoła i budynku szpitalnego z arkadowym krużgankiem.

Kościół klasztorny pod wezwaniem NP Marii i św. Jana Chrzciciela jest orientowany, bazylikowy z transeptem i prosto zamkniętym prezbiterium z ambitem. W pierwszej fazie (lata 1228-1241) budowano prezbiterium. W drugiej (od połowy XIII do początku XIV w.), wprowadzając prostokątne, z krzyżowo-żebrowymi sklepieniami przęsła, ukończono tą wczesnogotycką świątynię. Dwie późnogotyckie kaplice po stronie północnej prezbiterium pochodzą z 1. połowy XVI w..

Barokizacja kościoła wraz z przebudową całego kompleksu klasztornego wiąże się z działalnością mecenasowską opata Henryka Kahlerta (1681-1702) i budowniczym Maciejem Kirchbergerem. Do wnętrz, nie niszcząc jego średniowiecznej struktury wprowadzono pilastry, belkowania, nowe profile i tynki. Fasadzie kościoła w 1692 r. nadano barokowe formy, a w 1713 r. dobudowano kruchtę z zachowaniem gotyckiego portalu i podwoi.

Po wschodniej stronie kościoła trzy barokowe kaplice z rokokowym ornamentem zamykają prezbiterium. Środkowa pod wezwaniem św. Marii Magdaleny, z 1753 r., z gotyckim ustawionym pierwotnie w prezbiterium nagrobkiem pary małżeńskiej: księcia Bolka II (zm. 1341) i żony Jutty (zm.1342) spełnia rolę mauzoleum Piastów Ziębickich. W północne ramię transeptu wbudowano w 1685 r. Domek Loretański, ubogacony w 1732 r. dużym, marmoryzowanym retabulum z pomnikiem św. Jana Nepomucena. Należy podkreślić, że zbarokizowane wnętrze średniowiecznej świątyni w Henrykowie – w przeciwieństwie do lubiąskiego – zachowało wszystkie elementy bogatego wystroju i wyposażenia. Architektoniczne retabulum ołtarza głównego (1681-1684) zdobią dwa płótna Michała Willmanna oraz najlepsze kreacje rzeźbiarskie Macieja Steinla. Inne powstałe w warsztacie Willmanna obrazy to prace jego pasierba i najwybitniejszego ucznia – Jana Krzysztofa Liszki oraz Jana Kretschmera. Czternaście dużych płócien w bogatych ramach, zawieszonych nad arkadami przęseł i przedstawiających sceny z życia i legend św. Bernarda, zrealizowanych w dwudziestych latach XVIII w., jest dziełem Mikołaja pochodzącego z Trydentu Bonory.

Ambona i ołtarze boczne powstały w latach osiemdziesiątych XVII w.. Organy na emporze muzycznej są dziełem świdnickich mistrzów i pochodzą z ok. 1660 r. Natomiast stalle (realizowana od 1576 r. i początku XVII w. a ukończono – ok.1710 r.), niezwykle bogate, wypełniają centralną przestrzeń świątyni i niejako symbolizują złoty okres sztuki barokowej na Śląsku. Płaskorzeźbione płyciny na zapleckach, ukazujące sceny z życia Chrystusa i Marii są wzorowane na miedziorytach wykonanych według rysunków Willmanna zamieszczonych w Pasji Krzeszowskiej (1681 r.). Bogatą dekoracją złożoną z girland i liści akantu wykonał henrykowski warsztat rzeźbiarski.
Rzeźby aniołów i figury świętych należą do wyjątkowych przedstawień rzeźbiarskich, określanych „śląską manierą barokową”. Istotną ich cechą jest antynaturalizm, skomplikowane pozy, przerysowania szczegółów, ekspresyjne, linearno-wertykalne draperie. Ich mistyka i ekspresyjna poetyka towarzyszyła codziennym modłom mnichów. Z dziełem tym koresponduje umeblowanie zakrystii, również z rzeźbą figuralną tej klasy.

Nowa architektura rozbudowanego klasztoru – z wielkim porządkiem na elewacjach i narożnymi wieżami reprezentacyjnego zachodniego skrzydła – nasycona jest ornamentyką i kontrastującymi barwami. Obok bogatych portali i naczółków, kawałkami szkła ozdobiono kaboszony podokienne. We wnętrzach sztukaterie zdobią sklepienia. Największe z wnętrz to Sala Książęca na piętrze i Refektarz na parterze w skrzydle wschodnim.

Z miast na trasie godne zwiedzenia są pobliskie Ziębice, dawna stolica księstwa, z licznymi zabytkami i średniowieczną strukturą przestrzenną. Stąd roztacza się również wspaniały widok na dawne opactwo cysterskie w pobliskim Henrykowie, jedno z tych najważniejszych i interesujących nas ogniw w krajobrazie kulturowym Śląska.

Inne obiekty pocysterskie w Henrykowie:

• gotycki kościół św. Andrzeja z drugiej połowy XIV w. przy którym stoi pomnik św. Jana Nepomucena z 1730 r.,
• w centrum: domy z XVIII w., spichlerz z 1723 r. i tzw. "Święty Most" z 1779 r.

Muzea:
Ziębice
Muzeum Sprzętu Gospodarstwa Domowego
Rynek 44
tel. 074/819 13 78
Czynne:
wt.-pt. w godz. 10.00-16.00
sob.-niedz. 12.00-16.00

IMPREZY CYKLICZNE
28-29 maja Dni Ziębic (Ziębice)
9-10 lipca Dni Henrykowa „Szlak Cysterski” (Henryków)
koniec sierpnia Festyn w kolorze żółtym (Ziębice)


Źródło: Dolnośląska Organizacja Turystyczna, Przewodnik "SZLAK CYSTERSKI NA DOLNYM ŚLĄSKU"