|
|
Poland.com » Dolny Śląsk » Szlak Cysterski na Dolnym Śląsku » Opactwo cysterskie w Kamieńcu Ząbkowickim
Opactwo cysterskie w Kamieńcu Ząbkowickim
Położenie:
Kamieniec Ząbkowicki - duża wieś w powiecie ząbkowickim., położona ok. 70 km na południe od Wrocławia
Dojazd:
dojazd z Wrocławia drogą nr 8 i 382.
Połączenie autobusowe PKS oraz kolejowe
Zwiedzanie:
Kościół Wniebowzięcia NMP (poklasztorny) – zwiedzanie poza porami nabożeństw
Centrum Wystawiennicze GCK „Czerwony Kościółek”
ul. Zamkowa 6
tel. 074/ 817 32 31
Do Kamieńca Ząbkowickiego na miejsce usuniętych augustianów, w 1247 r. zostali sprowadzeni cystersi. Przybyli z macierzystego opactwa w Lubiążu pod przewodnictwem opata Ludwika. Co prawda, augustianie próbowali bronić swej własności zwracając się do papieża, lecz ten poprzez legata w Polsce wydał werdykt o przekazaniu w wieczyste władanie dóbr kamienieckich cystersom. W 1251 r. papież Innocenty IV zatwierdził objęcie przez cystersów ziemi kamienieckiej. Książę Henryk III Biały, wnuk Henryka Brodatego w tym samym roku poświadczył klasztorowi zwrot wsi Sosnowa przez komesa Mojka i jego braci, członków rodu Pogorzelów, którzy w drugiej połowie XIII w. i w XIV w. stali się wielkimi dobrodziejami klasztoru. Na czele konwentu stał opat, który reprezentował go na zewnątrz, zawierał
w jego imieniu kontrakty (kupna, sprzedaży), odpowiadał za przestrzeganie reguły, oraz za całość gospodarki prowadzonej przez klasztor. Następnym w hierarchii był przeor (zastępca opata), kierował pracą w klasztorze, był spowiednikiem zakonników. Trzecią ważną osobą był zarządca gospodarczy klasztoru zwany po łacinie cellerarius. Nadzorował on folwarki klasztorne, rozliczał dochody i wydatki, dbał o wyżywienie braci zakonnych.
Było jeszcze kilku mnichów obarczonych dbaniem o różne interesy klasztoru, dla przykładu skarbnik, nadzorca prac budowlanych, zakrystianin, furtian, opiekun nowicjuszy. Mnisi dzielili się na ojców i braci, którzy składali śluby zakonne, nakazujące im czystość, posłuszeństwo i ubóstwo osobiste. Ich ubiór stanowił biały habit przewiązany czarnym wełnianym pasem oraz czarny szkaplerz. W klasztorze kamienieckim w różnych okresach czasu było od 14 do 80 zakonników.
Przez pierwsze lata bytności w Kamieńcu cystersi zajmowali pomieszczenia pozostawione przez augustianów. Niezwłocznie przystąpili do budowy nowego kościoła. Dokument z 1272 r. mówi o budowniczym nowego założenia klasztornego. Jako budulca podstawowego użyto kamienia. W pobliżu powstały warsztaty tkackie i szewskie, tartak, młyn wodny, a w kilkanaście lat później równie˝ warzelnia piwa. Wraz z opactwem zaczęła rozwijać się osada, którą w niedługim czasie cystersi obłożyli dziesięciną i stworzyli na jej terenie folwark. Do dóbr ziemskich pozostałych po augustianach cystersi zaczęli dołączać kolejne, uzyskane czy to drogi darowizn czy też zakupując wsie i tereny leśne. Dla przykładu w 1260 r. klasztor kupił wieś Pilce. W tym też czasie pozyskał wsie Janowiec, Potworów, Grochów, częściowo Braszowice, Pawłowice, Różana, Topolę i Śrem. W 1283 r. zakup Pilc poświadczył dobroczyńca klasztoru książę Henryk IV Prawy, który przekazał mnichom w 1273 r. wolność w korzystaniu z wydobywanych minerałów i złóż. W podległych sobie wsiach cystersi rozwijali gospodarkę rolną, zakładali folwarki. Zajmowano się tam uprawą roli, hodowlą bydła, rybołówstwem i pszczelarstwem. W 1290 r. ziemia kamieniecka przechodzi w ręce książąt świdnicko-jaworskich. Założycielem nowej linii był ks. Bolko I Surowy, syn Henryka V Grubego księcia legnickiego. W obrębie jego księstwa znalazły się trzy śląskie opactwa – w Henrykowie, Kamieńcu i założone wkrótce w Krzeszowie. Jeszcze z ważniejszych darowizn trzeba wspomnieć o przekazanym na rzecz klasztoru, przez króla czeskiego Wacława II w 1294 r. mieście Międzylesiu wraz z przyległymi do niego terenami. Książę Bernard, z drugim bratem Bolkiem późniejszym Bolkiem II, poświadczyli darowiznę (1317 r.) rycerza Andrzeja ze wsi Płonica.
U progu XIV w. rozpoczęto budowę nowego, gotyckiego kompleksu. Budowę kościoła ukończono zaś w drugiej ćwierci XIV w. Bolko II, ostatni panując z linii świdnicko-jaworskiej 23 lutego 1326 r. potwierdził układ o dobra w Goleniowie i w Lubnowie. Książę Bolko II świdnicki nie był faktycznym zwierzchnikiem ziemi kamienieckiej. W 1322 r. klasztor cystersów przeszedł pod panowanie ziębickiej linii Piastów Śląskich. Rządy Bolka i jego syna Mikołaja Małego przyniosły cystersom z jednej strony wzrost ich posiadłości i przywilejów, a z drugiej strony podporządkowanie ziem Koronie Czeskiej.
Obok rolnictwa cystersi kamienieccy zajmowali się również rzemiosłem. W obrębie klasztoru działały warsztaty tkackie. Wyroby te zaspakajały potrzeby klasztoru, ludności wsi klasztornych, były także sprzedawane na targu (m.in. w Bardzie). Kolejną domeną produkcyjną było piwowarstwo i gorzelnictwo. Produkcją sprzedawali do karczm wiejskich m.in. w Laskach. Ożarach, Byczeniu jak i we wsiach Piłce, Śrem, Lubnów i Topola oraz w Sosnowej, której przyłączenie do obszarów zakonnych nastąpiło około 1300 r.
Kolejną gałęzią przemysłu było młynarstwo. Młyny klasztorne przerabiały głównie zboże z folwarków należących do opactwa, ale zdarzało się również, że korzystali z nich inni ludzie.
Cystersi jako jedni z pierwszych na Dolnym Śląsku zaczęli budować młyny wodne. Do tej pory posługiwano się z reguły żarnami. Jeden z takich młynów znajdował się w obrębie klasztoru. Napędzany był wodą ze specjalnie przeprowadzonego kanału tzw. Młynówki. Cystersi kamienieccy posiadali jeszcze młyn w Byczeniu, Dzbanowie, Mąkolnie, Suszce, Topoli i koło Przyłęku. Ale najciekawszym był należący do opactwa, kupiony w 1326 r. młyn pływający („wiszący na tratwach czy barkach, który można było przesuwać w dowolne miejsce rzeki celem uzyskania silnego prądu wody do poruszania jego kół”) na Odrze koło Oławy.
Bardzo ważnym dla gospodarki a w szczególności handlu cystersów kamienieckich było Bardo. Klasztor mając patronat nad bardzką kaplicą wybudował kościół (spalony przez husytów w 1425 r.), w którym umieszczono cudowną figurkę Matki Boskiej Bardzkiej. Usytuowanie Barda na szlaku handlowym Wrocław – Praga, jak i rzesze pielgrzymów ciągnące do stóp Matki Boskiej dawało zbyt wyrobom rzemieślniczym cystersów.
Wokół bardzkiego kościoła cystersi wznieśli 20 kramów odpustowych. W założonej przez klasztor kamieniecki wsi Haag (obecnie Radków) otworzyli karczmę, która miała prawo wypiekać i sprzedawać chleb, oraz zajmować się wyszynkiem (piwo, wino).
Przez krótki okres cystersi byli w posiadaniu Złotego Stoku, lecz nie wiadomo czy zajmowali się wydobywaniem złota. Wiadomo natomiast, iż trudnili się hutnictwem we wsi Mąkolno na mocy przywileju wolności górniczej na terenie ich majątku.
Posiadłości cystersów rozdzielała Nysa Kłodzka. Komunikacja odbywała się przez most pomiędzy Przyłękiem a Dzbanowem, jak również przy użyciu tratw.
Ciężką próbą dla cystersów kamienieckich był XV w.. W latach (1426, 1428) husyci najechali dobra klasztorne, wojska węgierskie spustoszyły klasztor, a wielka powódź w końcu wieku (1496 r.) wyrządziła spore szkody na polach uprawnych i w samym klasztorze.
Kolejna powódź w 1501 r. znacznie osłabiła gospodarkę opactwa. Wprawdzie opat Szymon I (1506-1521) zalecił odsunięcie koryta rzeki i zabezpieczenie opactwa wałami, jak i później opat Jerzy sprzedał kilka folwarków zdobywając potrzebne fundusze na odbudowę klasztoru, to wybuch pożaru 21 listopada 1524 r. strawił część zabudowań i opóźnił czas zakończenia prac remontowych aż na koniec stulecia. Wiek XVII w kamienieckim klasztorze powitało sześciu zakonników, a w dziesięć lat później podczas wizytacji było ich szesnastu. Okres wojny trzydziestoletniej (1618-1648) to kolejny upadek kamienieckiego opactwa. Folwarki okradane były przez walczące armie, klasztor splądrowano kilkakrotnie, a ponadto zakonnicy zmuszeni byli zająć się zakwaterowaniem wojsk saksońskich jak również łożyć pieniądze na budowę okopów i umocnień w okolicach Barda. Opactwo położone na przecięciu ważnych szlaków handlowych, parę kilometrów od strategicznie ważnego przejścia granicznego w Bardzie oraz będące w zasięgu warowni w Kłodzku i Ząbkowicach ucierpiało wskutek działań wojny trzydziestoletniej bardziej niż inne śląskie klasztory cystersów. Pod koniec wojny opactwo stanęło w obliczu niespotykanej dotąd ruiny.
W1633 r. wybuchła zaraza, a dla upamiętnienia jej zażegnania stawiono przydrożną kapliczkę. Stan liczebny klasztoru znacznie zmalał, zrujnowane majątki nie były w stanie sfinansować kosztów odbudowy dóbr klasztornych. Z powodu drożyzny panował głód.
Po blisko 50-letnim stanie upadku zaznaczył się jego powolny powrót do dawnej świetności. Nakładem Szymona III Rüdigera wcześniejszego opata lubiąskiego ukazała się w Pradze w 1655 r. książeczka „Matka Boska
Bardzka, albo początki i cuda wielkie Boga i dla ludzi Matki Boskiej, która od niepamiętnych czasów Bardo, w granicach Śląska i hrabstwa kłodzkiego wielką obecnością ludu cieszyła się najjaśniejsza cudami słynąca” pióra Balbinusa. Dalszy rozkwit nastąpił za rządów opatów: Fryderyka Steinera (1666-1681), Augustyna Neudeka (1681-1702) i Gerarda Woywody (1702-1723).Wówczas rozbudowano i zbarokizowano klasztor, tak jak w Henrykowie, wg projektu Macieja Kirchbergera. Do nowego wyposażenia
kościoła przyczynili się tacy znani artyści doby baroku na Śląsku jak: malarze – Michał Willmann, Jan Krzysztof Liszka; rzeźbiarze – Tomasz Weissfeldt, Krzysztof Königer, Antoni Jörg.
Neudeck podźwignął w pierwszym rzędzie poziom życia religijnego i intelektualnego (sprowadził kilku wykształconych zakonników) następnie zajął się oddłużeniem klasztoru i odbudowaniem gospodarki rolnej i rzemiosła, rozbudował klasztor. Woywoda (kontynuował barokizację opactwa i wybudował w Bardzie prepozyturę. Dbał również o zachowanie reguły klasztornej, kształcenie braci zakonnych i jednoczesne unowocześnianie produkcji folwarcznej.
W I poł. XVIII w. konwent liczył 58 członków. Czas ponownego rozkwitu opactwa kamienieckiego, pokrywający się z tzw. złotym stuleciem rozwoju sztuki barokowej na Śląsku kończył się wraz z wybuchem wojen śląskich (1740-1763). Podczas pierwszej wojny dochodzi pod Braszowicami do potyczki między wojskami pruskimi i austriackimi, w której zostaje pobity Fryderyk II i w przebraniu mnicha chroni się w murach kamienieckiego klasztoru. Podczas trzech wojen śląskich król Prus Fryderyk II odwiedza kilka razy klasztor kamieniecki.
Kolejne trzy długie batalie przetoczyły się przez tereny cysterskie, pozostawiając klasztor mocno ograbiony, dobra folwarczne spustoszone, a do tego spory dług pieniężny. Pozbawione dawnych posiadłości zadłużone opactwo nie było już w stanie powrócić do wielkości z okresu rządów wymienionych opatów. Po śmierci Amandusa Fritscha (1732-1742) został wybrany jego następca. Był nim pochodzący z rodziny mieszczańskiej z Dzierżoniowa czterdziestosiedmioletni Tobiasz Stusche. Frömrich wspomina o nim „Zaiste dziwny to mąż, który zasłużył się był wielce Fryderykowi Wielkiemu i po kres życia cieszył się jego łaską i uznaniem”. Obszernie opisuje tu kronikarz przyjacielskie stosunki, łączące opata z królem.
W chwili gdy klasztor przejmował Abundus Neumann (1753-1773), stał on w obliczu nieuchronnej ruiny. By zdobyć gotówkę sprzedano karczmę w Topoli oraz wieś Mąkolno. W wyniku wojny siedmioletniej w 1763 r. Fryderyk II przejmuje w posiadanie większą część Śląska. Reforma katolickich posiadłości kościelnych i klasztornych dodatkowo obciąża lasztor. W 1773 r. został wybrany opatem Raphael Rosier, który podczas swoich trzydziestu pięciu lat sprawowania rządów przyjął 41 nowicjuszy. Nie był jednak w stanie utrzymać konwentu w poczuciu dyscypliny i posłuszeństwa.
Ostateczny koniec klasztoru nastał w momencie, gdy opatem został wybrany Placidus Hoffman (pozostał na swoim urzędzie zaledwie dziesięć miesięcy) i w chwili przeprowadzenia przez Fryderyka Wilhelma III sekularyzacji z końcem października 1810 r.. Opiekę tymczasową nad klasztorem i dobrami do niego należącymi przejął biskup wrocławski. W styczniu następnego roku cystersi z ostatnim kamienieckim opatem opuścili na zawsze klasztor. Kościół klasztorny przekazano na użytek powstałej nowej parafii. Rozproszeni cystersi kamienieckiego klasztoru winni być zatrudnieni w innych świeckich parafiach. Bonawentura Langer przedostatni przeor klasztoru, od 1810 r. pełniący obowiązki księdza w Przyłęku, opowiedział swym pobratymcom z pobliskiego Barda o znajdującej się zwykle pod pieczą przeora kasie konwentu kamienieckiego, której zawartość podczas kasacji klasztoru wynosiła 2500 talarów. Wieść ta skłoniła wydziedziczonych mnichów do wymuszenia na ostatnim, przebywającym w Złotym Stoku przeorze Augustynie Metzgerze, by oddał kasę mnichom. Po przeprowadzonym dochodzeniu i licznych przesłuchaniach ksiądz z Paczkowa pisał w sprawozdaniu, iż „nikt, ani on, ani żaden ze śmiertelników nie jest w stanie przekazać wiadomości o pochodzeniu, stanie aktualnym oraz przypuszczalnych zasobach rzeczonej kasy konwentu”.
Opactwo cystersów położone w dolinie Nysy Kłodzkiej, u ujścia Budzówki i u podnóża Gór Bardzkich powstało na zrębach klasztoru augustianów. Fakt ten mógł wpłynąć na odmienny układ przestrzenny od pozostałych założeń cysterskich na Śląsku – zespół klasztorny zlokalizowano nie po południowej, lecz północnej stronie kościoła. Zachowały się jedynie relikty tego średniowiecznego klasztoru, ukazane po dokonaniu architektoniczno-archeologicznych badań. Przetrwało natomiast północne skrzydło klasztoru wg stanu z jego przebudowy i barokowej rozbudowy dokonanej na przełomie XVII/XVIII w. przez znanego nam już w Henrykowie Kirchbergera. Podobna architektura, artykulacja detal i ornamentyka na elewacjach świadczą o ręce tego przybyłego z Tyrolu budowniczego.
Kościół klasztorny p.w. Wniebowzięcia NMP, a od 1722 r. również Jakuba Starszego Apostoła, już na zewnątrz, w gotyckiej bryle ukazuje swoje odmienne rozwiązanie od pozostałych średniowiecznych, cysterskich świątyń na Śląsku. Jest jak i one – orientowany, na planie krzyża z transeptem, prosto zamkniętym chórem, trójnawowy – lecz o założeniu halowym a nie bazylikowym. Charakterystyczne dla kościoła kamienieckiego są również dwie kaplice wpisane w ramiona prezbiterium i transeptu. Budowę realizowano od drugiej połowy XIII w. do drugiej ćwierci XIV. Całość przesklepiono ok. 1400 r.. Barokowe szczyty, zachodnia kruchta i sklepienie trzech wschodnich kaplic pochodzą z przełomu XVII/XVIII w., z czasu przebudowy klasztoru. Głównie za sprawą opata Woywody, wg przekazów „twardego i nieprzyjemnego człowieka”, który zyskał z darowizn ogromne sumy, nie tylko opactwo kamienieckie lecz i podległe mu kościoły otrzymały nowe wyposażenie, czego najlepszym przykładem może być znany na Śląsku kościół odpustowy w Bardzie.
Dzieła nowego, barokowego wystroju i wyposażenia kościoła klasztornego w Kamieńcu reprezentują wysoką klasę artystyczną, i to w zakresie twórczości architektoniczno-rzeźbiarskiej, malarskiej i dekoracyjnej. Ogromne, architektoniczne retabulum ołtarza głównego, sięgając strefy sklepiennej, wypełnia cała przestrzeń drugiego (od wschodu) przęsła chóru. Drewniane, celowo niepolichromowane ciemnobrązowe, sprawia wrażenie odlanego z brązu. Ze względu na swą wielkość i ustawienie stanowi optyczne zamknięcie nawy głównej.
Olbrzymi obraz ze sceną Wniebowzięcia NP Marii należy do ostatnich dzieł (1705 r.) Michała Willmanna. Rzeźby ołtarzowe wykonał Krzysztof Königer, artysta wrocławski. Niestety nie zachowały się w większości obrazy w ołtarzach bocznych, malowane przez Jana Krzysztofa Liszkę i Jana Kretschmera. Na ścianach naw bocznych wiszą monumentalne obrazy Drogi Krzyżowej, malowane przez cysterskiego zakonnika Walerego Mauronera – inspirowanego rycinami z Pasji Krzeszowkiej.
Na szczególną uwagę zasługuje rozmieszczony tutaj w latach 1709-1711 cykl figur Czternastu Wspomożycieli dłuta Tomasza Weissfeldta. Rzeźby te o niepowtarzalnej dynamice i ekspresji wspaniale charakteryzują twórczość tego niezwykłego artysty. Wśród dzieł innego artysty czynnego w Kamieńcu należy wymienić monumentalną ambonę wykonaną w tych samych latach przez Antoniego Jörga. Starotestamentowa scena – sen Jakuba – wieńczy baldachim ambony.
W Kamieńcu godny zwiedzenia jest wzniesiony w latach 1838-1863 dla księcia pruskiego Albrechta ogromny, neogotycki pałac wg projektu Karola F. Schinkla. Położony na wzgórzu z założeniem ogrodowo-parkowym uległ w ostatniej wojnie dewastacji. Obecnie jest odbudowywany.
Muzea:
KAMIENIEC ZĄBKOWICKI
Muzeum Regionalne(poświęcone cystersom kamienieckim)
Plac Kościelny
tel. 074/ 8173 231
zwiedzanie:
wtorek-sobota: godz. 8.00-15.00
niedziela: 9.00-11.00, 14.00-18.00
inne terminy po uprzednim kontakcie telefonicznym
Kościół p.w. Wniebowzięcia NMP
Imprezy:
KAMIENIEC ZĄBKOWICKI
Cykl weekendowych festynów letnich Szlak Cysterski na Dolnym Śląsku – lipiec
Szlak Cysterski na Dolnym Śląsku „Miód Cysterski” - trzecia/czwarta dekada lipca
Dni Kamieńca „Majówka Kamieniecka” 1-3 maja
Dzień Olimpijczyka „Olimpijska Gala Sportu” - 4 czerwca
Informacja turystyczna:
Gminne Centrum Kultury
ul. Złotostocka 27
tel. 074/ 817 32 31
e-mail: gck_kamzab@poczta.onet.pl
Gminne Centrum Informacji
ul. Złotostocka 27
tel/fax 074/ 817 44 04
e-mail: gcikamieniec@op.pl
Oficjalna strona internetowa gminy
Kamieniec Ząbkowicki
www.kamieniec-zabkowicki.iap.pl
Źródło: Dolnośląska Organizacja Turystyczna, Przewodnik "SZLAK CYSTERSKI NA DOLNYM ŚLĄSKU"
Kamieniec Ząbkowicki - duża wieś w powiecie ząbkowickim., położona ok. 70 km na południe od Wrocławia
Dojazd:
dojazd z Wrocławia drogą nr 8 i 382.
Połączenie autobusowe PKS oraz kolejowe
Zwiedzanie:
Kościół Wniebowzięcia NMP (poklasztorny) – zwiedzanie poza porami nabożeństw
Centrum Wystawiennicze GCK „Czerwony Kościółek”
ul. Zamkowa 6
tel. 074/ 817 32 31
HISTORIA
Do Kamieńca Ząbkowickiego na miejsce usuniętych augustianów, w 1247 r. zostali sprowadzeni cystersi. Przybyli z macierzystego opactwa w Lubiążu pod przewodnictwem opata Ludwika. Co prawda, augustianie próbowali bronić swej własności zwracając się do papieża, lecz ten poprzez legata w Polsce wydał werdykt o przekazaniu w wieczyste władanie dóbr kamienieckich cystersom. W 1251 r. papież Innocenty IV zatwierdził objęcie przez cystersów ziemi kamienieckiej. Książę Henryk III Biały, wnuk Henryka Brodatego w tym samym roku poświadczył klasztorowi zwrot wsi Sosnowa przez komesa Mojka i jego braci, członków rodu Pogorzelów, którzy w drugiej połowie XIII w. i w XIV w. stali się wielkimi dobrodziejami klasztoru. Na czele konwentu stał opat, który reprezentował go na zewnątrz, zawierał
w jego imieniu kontrakty (kupna, sprzedaży), odpowiadał za przestrzeganie reguły, oraz za całość gospodarki prowadzonej przez klasztor. Następnym w hierarchii był przeor (zastępca opata), kierował pracą w klasztorze, był spowiednikiem zakonników. Trzecią ważną osobą był zarządca gospodarczy klasztoru zwany po łacinie cellerarius. Nadzorował on folwarki klasztorne, rozliczał dochody i wydatki, dbał o wyżywienie braci zakonnych.
Było jeszcze kilku mnichów obarczonych dbaniem o różne interesy klasztoru, dla przykładu skarbnik, nadzorca prac budowlanych, zakrystianin, furtian, opiekun nowicjuszy. Mnisi dzielili się na ojców i braci, którzy składali śluby zakonne, nakazujące im czystość, posłuszeństwo i ubóstwo osobiste. Ich ubiór stanowił biały habit przewiązany czarnym wełnianym pasem oraz czarny szkaplerz. W klasztorze kamienieckim w różnych okresach czasu było od 14 do 80 zakonników.
Przez pierwsze lata bytności w Kamieńcu cystersi zajmowali pomieszczenia pozostawione przez augustianów. Niezwłocznie przystąpili do budowy nowego kościoła. Dokument z 1272 r. mówi o budowniczym nowego założenia klasztornego. Jako budulca podstawowego użyto kamienia. W pobliżu powstały warsztaty tkackie i szewskie, tartak, młyn wodny, a w kilkanaście lat później równie˝ warzelnia piwa. Wraz z opactwem zaczęła rozwijać się osada, którą w niedługim czasie cystersi obłożyli dziesięciną i stworzyli na jej terenie folwark. Do dóbr ziemskich pozostałych po augustianach cystersi zaczęli dołączać kolejne, uzyskane czy to drogi darowizn czy też zakupując wsie i tereny leśne. Dla przykładu w 1260 r. klasztor kupił wieś Pilce. W tym też czasie pozyskał wsie Janowiec, Potworów, Grochów, częściowo Braszowice, Pawłowice, Różana, Topolę i Śrem. W 1283 r. zakup Pilc poświadczył dobroczyńca klasztoru książę Henryk IV Prawy, który przekazał mnichom w 1273 r. wolność w korzystaniu z wydobywanych minerałów i złóż. W podległych sobie wsiach cystersi rozwijali gospodarkę rolną, zakładali folwarki. Zajmowano się tam uprawą roli, hodowlą bydła, rybołówstwem i pszczelarstwem. W 1290 r. ziemia kamieniecka przechodzi w ręce książąt świdnicko-jaworskich. Założycielem nowej linii był ks. Bolko I Surowy, syn Henryka V Grubego księcia legnickiego. W obrębie jego księstwa znalazły się trzy śląskie opactwa – w Henrykowie, Kamieńcu i założone wkrótce w Krzeszowie. Jeszcze z ważniejszych darowizn trzeba wspomnieć o przekazanym na rzecz klasztoru, przez króla czeskiego Wacława II w 1294 r. mieście Międzylesiu wraz z przyległymi do niego terenami. Książę Bernard, z drugim bratem Bolkiem późniejszym Bolkiem II, poświadczyli darowiznę (1317 r.) rycerza Andrzeja ze wsi Płonica.
U progu XIV w. rozpoczęto budowę nowego, gotyckiego kompleksu. Budowę kościoła ukończono zaś w drugiej ćwierci XIV w. Bolko II, ostatni panując z linii świdnicko-jaworskiej 23 lutego 1326 r. potwierdził układ o dobra w Goleniowie i w Lubnowie. Książę Bolko II świdnicki nie był faktycznym zwierzchnikiem ziemi kamienieckiej. W 1322 r. klasztor cystersów przeszedł pod panowanie ziębickiej linii Piastów Śląskich. Rządy Bolka i jego syna Mikołaja Małego przyniosły cystersom z jednej strony wzrost ich posiadłości i przywilejów, a z drugiej strony podporządkowanie ziem Koronie Czeskiej.
Obok rolnictwa cystersi kamienieccy zajmowali się również rzemiosłem. W obrębie klasztoru działały warsztaty tkackie. Wyroby te zaspakajały potrzeby klasztoru, ludności wsi klasztornych, były także sprzedawane na targu (m.in. w Bardzie). Kolejną domeną produkcyjną było piwowarstwo i gorzelnictwo. Produkcją sprzedawali do karczm wiejskich m.in. w Laskach. Ożarach, Byczeniu jak i we wsiach Piłce, Śrem, Lubnów i Topola oraz w Sosnowej, której przyłączenie do obszarów zakonnych nastąpiło około 1300 r.
Kolejną gałęzią przemysłu było młynarstwo. Młyny klasztorne przerabiały głównie zboże z folwarków należących do opactwa, ale zdarzało się również, że korzystali z nich inni ludzie.
Cystersi jako jedni z pierwszych na Dolnym Śląsku zaczęli budować młyny wodne. Do tej pory posługiwano się z reguły żarnami. Jeden z takich młynów znajdował się w obrębie klasztoru. Napędzany był wodą ze specjalnie przeprowadzonego kanału tzw. Młynówki. Cystersi kamienieccy posiadali jeszcze młyn w Byczeniu, Dzbanowie, Mąkolnie, Suszce, Topoli i koło Przyłęku. Ale najciekawszym był należący do opactwa, kupiony w 1326 r. młyn pływający („wiszący na tratwach czy barkach, który można było przesuwać w dowolne miejsce rzeki celem uzyskania silnego prądu wody do poruszania jego kół”) na Odrze koło Oławy.
Bardzo ważnym dla gospodarki a w szczególności handlu cystersów kamienieckich było Bardo. Klasztor mając patronat nad bardzką kaplicą wybudował kościół (spalony przez husytów w 1425 r.), w którym umieszczono cudowną figurkę Matki Boskiej Bardzkiej. Usytuowanie Barda na szlaku handlowym Wrocław – Praga, jak i rzesze pielgrzymów ciągnące do stóp Matki Boskiej dawało zbyt wyrobom rzemieślniczym cystersów.
Wokół bardzkiego kościoła cystersi wznieśli 20 kramów odpustowych. W założonej przez klasztor kamieniecki wsi Haag (obecnie Radków) otworzyli karczmę, która miała prawo wypiekać i sprzedawać chleb, oraz zajmować się wyszynkiem (piwo, wino).
Przez krótki okres cystersi byli w posiadaniu Złotego Stoku, lecz nie wiadomo czy zajmowali się wydobywaniem złota. Wiadomo natomiast, iż trudnili się hutnictwem we wsi Mąkolno na mocy przywileju wolności górniczej na terenie ich majątku.
Posiadłości cystersów rozdzielała Nysa Kłodzka. Komunikacja odbywała się przez most pomiędzy Przyłękiem a Dzbanowem, jak również przy użyciu tratw.
Ciężką próbą dla cystersów kamienieckich był XV w.. W latach (1426, 1428) husyci najechali dobra klasztorne, wojska węgierskie spustoszyły klasztor, a wielka powódź w końcu wieku (1496 r.) wyrządziła spore szkody na polach uprawnych i w samym klasztorze.
Kolejna powódź w 1501 r. znacznie osłabiła gospodarkę opactwa. Wprawdzie opat Szymon I (1506-1521) zalecił odsunięcie koryta rzeki i zabezpieczenie opactwa wałami, jak i później opat Jerzy sprzedał kilka folwarków zdobywając potrzebne fundusze na odbudowę klasztoru, to wybuch pożaru 21 listopada 1524 r. strawił część zabudowań i opóźnił czas zakończenia prac remontowych aż na koniec stulecia. Wiek XVII w kamienieckim klasztorze powitało sześciu zakonników, a w dziesięć lat później podczas wizytacji było ich szesnastu. Okres wojny trzydziestoletniej (1618-1648) to kolejny upadek kamienieckiego opactwa. Folwarki okradane były przez walczące armie, klasztor splądrowano kilkakrotnie, a ponadto zakonnicy zmuszeni byli zająć się zakwaterowaniem wojsk saksońskich jak również łożyć pieniądze na budowę okopów i umocnień w okolicach Barda. Opactwo położone na przecięciu ważnych szlaków handlowych, parę kilometrów od strategicznie ważnego przejścia granicznego w Bardzie oraz będące w zasięgu warowni w Kłodzku i Ząbkowicach ucierpiało wskutek działań wojny trzydziestoletniej bardziej niż inne śląskie klasztory cystersów. Pod koniec wojny opactwo stanęło w obliczu niespotykanej dotąd ruiny.
W1633 r. wybuchła zaraza, a dla upamiętnienia jej zażegnania stawiono przydrożną kapliczkę. Stan liczebny klasztoru znacznie zmalał, zrujnowane majątki nie były w stanie sfinansować kosztów odbudowy dóbr klasztornych. Z powodu drożyzny panował głód.
Po blisko 50-letnim stanie upadku zaznaczył się jego powolny powrót do dawnej świetności. Nakładem Szymona III Rüdigera wcześniejszego opata lubiąskiego ukazała się w Pradze w 1655 r. książeczka „Matka Boska
Bardzka, albo początki i cuda wielkie Boga i dla ludzi Matki Boskiej, która od niepamiętnych czasów Bardo, w granicach Śląska i hrabstwa kłodzkiego wielką obecnością ludu cieszyła się najjaśniejsza cudami słynąca” pióra Balbinusa. Dalszy rozkwit nastąpił za rządów opatów: Fryderyka Steinera (1666-1681), Augustyna Neudeka (1681-1702) i Gerarda Woywody (1702-1723).Wówczas rozbudowano i zbarokizowano klasztor, tak jak w Henrykowie, wg projektu Macieja Kirchbergera. Do nowego wyposażenia
kościoła przyczynili się tacy znani artyści doby baroku na Śląsku jak: malarze – Michał Willmann, Jan Krzysztof Liszka; rzeźbiarze – Tomasz Weissfeldt, Krzysztof Königer, Antoni Jörg.
Neudeck podźwignął w pierwszym rzędzie poziom życia religijnego i intelektualnego (sprowadził kilku wykształconych zakonników) następnie zajął się oddłużeniem klasztoru i odbudowaniem gospodarki rolnej i rzemiosła, rozbudował klasztor. Woywoda (kontynuował barokizację opactwa i wybudował w Bardzie prepozyturę. Dbał również o zachowanie reguły klasztornej, kształcenie braci zakonnych i jednoczesne unowocześnianie produkcji folwarcznej.
W I poł. XVIII w. konwent liczył 58 członków. Czas ponownego rozkwitu opactwa kamienieckiego, pokrywający się z tzw. złotym stuleciem rozwoju sztuki barokowej na Śląsku kończył się wraz z wybuchem wojen śląskich (1740-1763). Podczas pierwszej wojny dochodzi pod Braszowicami do potyczki między wojskami pruskimi i austriackimi, w której zostaje pobity Fryderyk II i w przebraniu mnicha chroni się w murach kamienieckiego klasztoru. Podczas trzech wojen śląskich król Prus Fryderyk II odwiedza kilka razy klasztor kamieniecki.
Kolejne trzy długie batalie przetoczyły się przez tereny cysterskie, pozostawiając klasztor mocno ograbiony, dobra folwarczne spustoszone, a do tego spory dług pieniężny. Pozbawione dawnych posiadłości zadłużone opactwo nie było już w stanie powrócić do wielkości z okresu rządów wymienionych opatów. Po śmierci Amandusa Fritscha (1732-1742) został wybrany jego następca. Był nim pochodzący z rodziny mieszczańskiej z Dzierżoniowa czterdziestosiedmioletni Tobiasz Stusche. Frömrich wspomina o nim „Zaiste dziwny to mąż, który zasłużył się był wielce Fryderykowi Wielkiemu i po kres życia cieszył się jego łaską i uznaniem”. Obszernie opisuje tu kronikarz przyjacielskie stosunki, łączące opata z królem.
W chwili gdy klasztor przejmował Abundus Neumann (1753-1773), stał on w obliczu nieuchronnej ruiny. By zdobyć gotówkę sprzedano karczmę w Topoli oraz wieś Mąkolno. W wyniku wojny siedmioletniej w 1763 r. Fryderyk II przejmuje w posiadanie większą część Śląska. Reforma katolickich posiadłości kościelnych i klasztornych dodatkowo obciąża lasztor. W 1773 r. został wybrany opatem Raphael Rosier, który podczas swoich trzydziestu pięciu lat sprawowania rządów przyjął 41 nowicjuszy. Nie był jednak w stanie utrzymać konwentu w poczuciu dyscypliny i posłuszeństwa.
Ostateczny koniec klasztoru nastał w momencie, gdy opatem został wybrany Placidus Hoffman (pozostał na swoim urzędzie zaledwie dziesięć miesięcy) i w chwili przeprowadzenia przez Fryderyka Wilhelma III sekularyzacji z końcem października 1810 r.. Opiekę tymczasową nad klasztorem i dobrami do niego należącymi przejął biskup wrocławski. W styczniu następnego roku cystersi z ostatnim kamienieckim opatem opuścili na zawsze klasztor. Kościół klasztorny przekazano na użytek powstałej nowej parafii. Rozproszeni cystersi kamienieckiego klasztoru winni być zatrudnieni w innych świeckich parafiach. Bonawentura Langer przedostatni przeor klasztoru, od 1810 r. pełniący obowiązki księdza w Przyłęku, opowiedział swym pobratymcom z pobliskiego Barda o znajdującej się zwykle pod pieczą przeora kasie konwentu kamienieckiego, której zawartość podczas kasacji klasztoru wynosiła 2500 talarów. Wieść ta skłoniła wydziedziczonych mnichów do wymuszenia na ostatnim, przebywającym w Złotym Stoku przeorze Augustynie Metzgerze, by oddał kasę mnichom. Po przeprowadzonym dochodzeniu i licznych przesłuchaniach ksiądz z Paczkowa pisał w sprawozdaniu, iż „nikt, ani on, ani żaden ze śmiertelników nie jest w stanie przekazać wiadomości o pochodzeniu, stanie aktualnym oraz przypuszczalnych zasobach rzeczonej kasy konwentu”.
STAN OBECNY
Opactwo cystersów położone w dolinie Nysy Kłodzkiej, u ujścia Budzówki i u podnóża Gór Bardzkich powstało na zrębach klasztoru augustianów. Fakt ten mógł wpłynąć na odmienny układ przestrzenny od pozostałych założeń cysterskich na Śląsku – zespół klasztorny zlokalizowano nie po południowej, lecz północnej stronie kościoła. Zachowały się jedynie relikty tego średniowiecznego klasztoru, ukazane po dokonaniu architektoniczno-archeologicznych badań. Przetrwało natomiast północne skrzydło klasztoru wg stanu z jego przebudowy i barokowej rozbudowy dokonanej na przełomie XVII/XVIII w. przez znanego nam już w Henrykowie Kirchbergera. Podobna architektura, artykulacja detal i ornamentyka na elewacjach świadczą o ręce tego przybyłego z Tyrolu budowniczego.
Kościół klasztorny p.w. Wniebowzięcia NMP, a od 1722 r. również Jakuba Starszego Apostoła, już na zewnątrz, w gotyckiej bryle ukazuje swoje odmienne rozwiązanie od pozostałych średniowiecznych, cysterskich świątyń na Śląsku. Jest jak i one – orientowany, na planie krzyża z transeptem, prosto zamkniętym chórem, trójnawowy – lecz o założeniu halowym a nie bazylikowym. Charakterystyczne dla kościoła kamienieckiego są również dwie kaplice wpisane w ramiona prezbiterium i transeptu. Budowę realizowano od drugiej połowy XIII w. do drugiej ćwierci XIV. Całość przesklepiono ok. 1400 r.. Barokowe szczyty, zachodnia kruchta i sklepienie trzech wschodnich kaplic pochodzą z przełomu XVII/XVIII w., z czasu przebudowy klasztoru. Głównie za sprawą opata Woywody, wg przekazów „twardego i nieprzyjemnego człowieka”, który zyskał z darowizn ogromne sumy, nie tylko opactwo kamienieckie lecz i podległe mu kościoły otrzymały nowe wyposażenie, czego najlepszym przykładem może być znany na Śląsku kościół odpustowy w Bardzie.
Dzieła nowego, barokowego wystroju i wyposażenia kościoła klasztornego w Kamieńcu reprezentują wysoką klasę artystyczną, i to w zakresie twórczości architektoniczno-rzeźbiarskiej, malarskiej i dekoracyjnej. Ogromne, architektoniczne retabulum ołtarza głównego, sięgając strefy sklepiennej, wypełnia cała przestrzeń drugiego (od wschodu) przęsła chóru. Drewniane, celowo niepolichromowane ciemnobrązowe, sprawia wrażenie odlanego z brązu. Ze względu na swą wielkość i ustawienie stanowi optyczne zamknięcie nawy głównej.
Olbrzymi obraz ze sceną Wniebowzięcia NP Marii należy do ostatnich dzieł (1705 r.) Michała Willmanna. Rzeźby ołtarzowe wykonał Krzysztof Königer, artysta wrocławski. Niestety nie zachowały się w większości obrazy w ołtarzach bocznych, malowane przez Jana Krzysztofa Liszkę i Jana Kretschmera. Na ścianach naw bocznych wiszą monumentalne obrazy Drogi Krzyżowej, malowane przez cysterskiego zakonnika Walerego Mauronera – inspirowanego rycinami z Pasji Krzeszowkiej.
Na szczególną uwagę zasługuje rozmieszczony tutaj w latach 1709-1711 cykl figur Czternastu Wspomożycieli dłuta Tomasza Weissfeldta. Rzeźby te o niepowtarzalnej dynamice i ekspresji wspaniale charakteryzują twórczość tego niezwykłego artysty. Wśród dzieł innego artysty czynnego w Kamieńcu należy wymienić monumentalną ambonę wykonaną w tych samych latach przez Antoniego Jörga. Starotestamentowa scena – sen Jakuba – wieńczy baldachim ambony.
W Kamieńcu godny zwiedzenia jest wzniesiony w latach 1838-1863 dla księcia pruskiego Albrechta ogromny, neogotycki pałac wg projektu Karola F. Schinkla. Położony na wzgórzu z założeniem ogrodowo-parkowym uległ w ostatniej wojnie dewastacji. Obecnie jest odbudowywany.
Muzea:
KAMIENIEC ZĄBKOWICKI
Muzeum Regionalne(poświęcone cystersom kamienieckim)
Plac Kościelny
tel. 074/ 8173 231
zwiedzanie:
wtorek-sobota: godz. 8.00-15.00
niedziela: 9.00-11.00, 14.00-18.00
inne terminy po uprzednim kontakcie telefonicznym
Kościół p.w. Wniebowzięcia NMP
Imprezy:
KAMIENIEC ZĄBKOWICKI
Cykl weekendowych festynów letnich Szlak Cysterski na Dolnym Śląsku – lipiec
Szlak Cysterski na Dolnym Śląsku „Miód Cysterski” - trzecia/czwarta dekada lipca
Dni Kamieńca „Majówka Kamieniecka” 1-3 maja
Dzień Olimpijczyka „Olimpijska Gala Sportu” - 4 czerwca
Informacja turystyczna:
Gminne Centrum Kultury
ul. Złotostocka 27
tel. 074/ 817 32 31
e-mail: gck_kamzab@poczta.onet.pl
Gminne Centrum Informacji
ul. Złotostocka 27
tel/fax 074/ 817 44 04
e-mail: gcikamieniec@op.pl
Oficjalna strona internetowa gminy
Kamieniec Ząbkowicki
www.kamieniec-zabkowicki.iap.pl
Źródło: Dolnośląska Organizacja Turystyczna, Przewodnik "SZLAK CYSTERSKI NA DOLNYM ŚLĄSKU"