Położenie:
Miejscowość Lubiąż – w gminie i powiecie Wołów, na prawym, wysokim brzegu Odry, ok. 50 km na północny - zachód od Wrocławia

Dojazd:
Dojazd z Wrocławia: droga nr 94 i droga nr 338
Połączenie autobusowe PKS

Zwiedzanie:
Zespół Pałacowo- Klasztorny w Lubiążu
tel. 071/ 389 71 66
Czynne:
codziennie:
9.00-18.00 latem
9.00-16.00 zimą


Gród w Lubiążu, usytuowany nad jedną z najstarszych przepraw rzecznych przez Odrę, powstał w epoce wczesnofeudalnej w XII w. uważany był już za bardzo stary. Najprawdopodobniej z grodem tym powiązany był klasztor benedyktynów przebywających tam może nawet od połowy XI wieku. Zastąpili ich cystersi sprowadzeni w 1163 r. z Pforty nad Saalą w Turyngii. Nowy zakon obok zadań gospodarczych miał wzmacniać pozycję Kościoła i zarazem służyć fundatorowi księciu Bolesławowi I Wysokiemu, synowi Władysława II Wygnańca, po pobycie i doświadczeniach na dworze cesarskim odbudowującego i podnoszącego do poziomu zachodniej Europy swoją odzyskaną, senioralną dzielnicę.

Od tej pory też, aż do wojen husyckich, dzięki różnym hojnym ofiarodawcom, klasztor lubiąski systematycznie powiększa swój stan posiadania. Na początku XIII w. organizuje swoje filie: w Mogile pod Krakowem 1222 r., w Henrykowie 1227 r., w Kamieńcu Ząbkowickim 1249 r.  oraz  przejmuje  pod opiekę klasztor Cysterek w Trzebnicy. Wiek czternasty to okres szczytowego rozkwitu gospodarczego i kulturalnego średniowiecznego opactwa, będącego wówczas centrum produkcji literackiej i historiozoficznej Śląska. Jego posiadłości dzięki licznym darowiznom i zakupom sięgają od Wielkopolski przez Śląsk do Małopolski. Ten systematyczny rozwój przerywają wojny husyckie (1428-1432) i zapoczątkowują dość długi okres powolnego upadku, trwający do 1492 r. Przez cały XVI w. rządzący zakonem opaci z różnym skutkiem próbowali odbudować gospodarkę i życie klasztorne. Jednak dopiero po wojnie trzydziestoletniej, za rządów najznakomitszych opatów: Arnolda Freibergera (1632-1672) i Jana Reicha (1672-1691) rozpoczyna się długi, bo ponad stuletni okres, rozkwitu gospodarczego i kulturalnego opactwa.

W latach 1681-1739 dzięki ogromnej zamożności klasztoru dochodzi do ogólnego przekształcenia, rozbudowy i barokizacjicałego kompleksu. Jedynie kościół klasztorny z kaplicą Książęcą zachował swoją gotycką strukturę, ubogaconą jednak dwuwieżową fasadę oraz barokowym wystrojem i wyposażeniem wnętrza.
Budowa tak ogromnego kompleksu zamyka jednak okres świetności lubiąskiego opactwa, który kończy się wraz z przejściem Śląska pod panowanie pruskie w 1740 r.

Od momentu wkroczenia na Śląsk wojsk pruskich przez cały okres wojen śląskich (I – 1740-42, II – 1744-45, III – 1756-63), nie tylko opactwo lubiąskie boleśnie odczuło ciężar fiskalnej polityki Fryderyka II i narażone było na liczne represje wrogo nastawionego do katolicyzmu króla. Ostatecznie na mocy rozporządzenia królewskiego z roku 1810 nastąpiła sekularyzacja wszystkich klasztorów a wraz z nimi opactwa lubiąskiego. Po 650 latach zakon cystersów w Lubiążu przestał istnieć. Zabrano i wywieziono z klasztoru cenne archiwalia, rękopisy i zbiory biblioteczne, liczne dzieła sztuki, malarstwa sztalugowego, rzeźby, rzemiosła artystycznego, numizmaty i instrumenty muzyczne. Budynki klasztorne wykorzystywano jako szpital, a parafialny kościół Św. Jakuba zamieniono najpierw na arsenał, a następnie przekazano gminie ewangelickiej. Od 1823 r. część klasztoru została zaadaptowana na szpital dla umysłowo chorych, natomiast opacki pałac oraz budynki gospodarcze i mieszkalne stały się własnością państwowej stadniny koni. W okresie II wojny światowej w kompleksie klasztornym uruchomiono produkcję na potrzeby wojenne, obsługiwaną przez międzynarodowy obóz pracy przymusowej. Wiosną 1944 r. w obawie przed bombardowaniami wywieziono z kościoła i pałacu resztę obrazów, stalle, rzeźby, oraz część wystroju.

W latach 1945-1948 w klasztorze zorganizowany by szpital dla jednostek Armii Radzieckiej. Od 1950 r. cały ten ogromny zespół praktycznie nie miał gospodarza. Wykorzystywany był częściowo przez Dom Książki i Muzeum Narodowe we Wrocławiu na magazyny. Brak gospodarza sprawił, iż uległ procesowi dekapitalizacji i grabieży. Dopiero w 1962 r. rozpoczęto prace kompleksowe mające na celu ratowanie całego zespołu. Niestety, ciągle brakowało pieniędzy, nie wystarczyło nawet na dokończenie prac zabezpieczających przed dalszym niszczeniem.

Wiosną 1989 r. powstała Fundacja Lubiąż˝, która za główny cel działalności wyznaczyła sobie remont, rewaloryzację oraz adaptację do nowych potrzeb i przywrócenie dawnej świetności temu wspaniałemu kompleksowi. Cel ten, choć powoli, konsekwentnie realizuje.

Kościół klasztorny p. w. Wniebowzięcia NMP wraz z dwoma zachodnimi, symetrycznie rozwiniętymi skrzydłami klasztoru tworzy monumentalny, barokowy trzon założenia z nieryzalitowaną fasadą o długości sięgającej nieomal ćwierć kilometra (223 m). Znamienne, iż w środkowej Europie dymensji tej dorównałaby jedynie północna, nadodrzańska fasada, niestety nieukończonego uniwersytetu Leopoldyńskiego we Wrocławiu. Nowa barokowa kompozycja przestrzenna w Lubiążu podporządkowana została symetrii w przeciwieństwie do wszystkich opactw cysterskich na Dolnym Śląsku, które mimo przeprowadzonych barokizacji zachowały tradycyjny, średniowieczny i asymetryczny układ z klasztorem usytuowanym po południowej stronie kościoła (Trzebnica, Henryków, Krzeszów), bądź po północnej (Kamieniec). Dla uczytelnienia walorów tej symetrycznej kompozycji na jej osi zbudowano dwuwieżową fasadę kościelną, zrywając tym samym z surową tradycją cysterskiego średniowiecza, nie dopuszczającą w budownictwie sakralnym do rozwiązań wieżowych. Hełmy o bogatych, wyszukanych formach wieńczą wieże, które z dużej odległości ukazują lubiąskie opactwo nad malowniczymi brzegami Odry. Artykulacja fasady jak i pozostałych elewacji preferuje wertykalizm. Opilastrowanie w wielkim porządku akcentuje poszczególne osie dwóch górnych kondygnacji nad parterem – boniowanym cokołem. Ornament złożony z kartuszy, girland i wici akantu zdobi całość. Brama i dwa portale (najbogatszy kościelny) prowadzą do wnętrz. Brama po stronie północnej, z sienią przelotowa, umożliwia wjazd oraz wejście do dwóch skrzydeł nazywanych pałacem Opackim (zbudowanym w latach 1681-1690). Portal południowy prowadzi do klasztoru – clastrum (realizacja w latach 1692-720). Prace związane z bogatym wystrojem i wyposażeniem wnętrz trwały do 1739 r.
 
Twórcy tego monumentalnego kompleksu o skali  światowej, jak dotąd nie zostali rozpoznani. Znamy jednak artystów komplementarnego dzieła, którzy bezspornie przyczynili się do jego powstania. Do najważniejszych należą: Michał Willmann – malarz, zwany „śląskim Apellesem”, konwertyta, na stałe osiadły w Lubiążu (l. 1660-1706); Maciej Steinl – architekt i rzeźbiarz, nazywany „in omni arte expertus”, zamieszkały w Lubiążu (1676-1682), później powołany przez cesarza do Wiednia; Feliks Scheffler – malarz znany z licznych prac na Śląsku i w Czechach; Filip Bentum – malarz ze szkoły praskiej, przez 20 lat pracujący na Śląsku; Franciszek Mangoldt – rzeźbiarz wrocławski, czynny również poza granicami Śląska; Ignacy Provisore – marmoryzator, specjalista działający też poza Śląskiem. Nie należy też zapominać o warsztatach sztukatorskich, zapewne północnowłoskiej proweniencji.

Portal kościelny, kolumnowy, o dynamicznych formach z zespołem rzeźb, na zachodniej, wtopionej w bryłę całego kompleksu fasadzie akcentuje oś tego monumentalnego założenia, kontynuowaną w wektorze wertykalnym biforyjną formą otworów okiennych oraz dwóch wież zwieńczonych bogatymi hełmami. Portal ten stanowi główne wejście do kościoła, który zachował swoją średniowieczną strukturę. Ogołocony jednak został w czasie, i po drugiej wojnie światowej z bogatego barokowego wystroju i wyposażenia.

Na reliktach romańskich ukształtowała się w ciągu I połowy XIV w. gotycka, ceglana i charakterystyczna dla sakralnej architektury cystersów, trójnawowa bazylika z transeptem i prosto zamkniętym, ambitowym chórem. Kaplicę Książęcą po północnej stronie ambitu zbudowano w 1312 r., Kaplic´ Loretańską dobudowano do północnego ramienia transeptu ok. 1710 r. (w czasie ogólnej przebudowy i barokizacji całego zespołu przeprowadzonej w latach 1681-1739).

Do najważniejszych dzieł barokowego wyposażenia kościoła należało: 12 ogromnych (3x4 m) płócien Michała Willmanna zrealizowanych w latach 1661-1700 i przedstawiających męczeństwo apostołów (obecnie w Warszawie); ołtarz główny i boczne, ambona – nasycona rzeźbą figuralną oraz słynne stalle „Anielskie” z niezwykle bogatym ornamentem akantowym (obecnie częściowo w zbiorach muzealnych) – dzieła Macieja Steinla z lat 1680-1700.

Z ponad 300 wnętrz lubiąskiego kompleksu do najbardziej reprezentacyjnych należy po stronie północnej – w pałacu Opackim – Sala Książęca i Jadalnia Opata, po stronie południowej – w claustrum – Biblioteka i Letni Refektarz. Poza biblioteką, w której prowadzi się obecnie żmudną konserwację monumentalnego malarstwa (szczególne dzieło Bentuma z 1738 r.), trzy pozostałe wnętrza udostępnione są zwiedzającym. Służą również szczególnym i uroczystym imprezom, także wystawom.
 
Sala Książęca to ogromne wnętrze zajmujące dwie górne kondygnacje północnego skrzydła pałacu Opackiego, o dużych walorach architektonicznych, wspaniałym wystroju malarskim, rzeźbiarskim i dekoracji. To komplementarne dzieło sztuki gloryfikuje i Wiar´, i Dynastie – Habsburgów i Piastów. Wielki plafon, z apoteozą wiary katolickiej, namalowany przez Bentuma w 1737 r., którego wymiary zbliżają się do 300 m2, należy do największych obrazów olejnych europejskiej sztuki.
Cykl 10 płócien olejnych, umieszczonych w stiukowych obramieniach pomiędzy oknami przedstawiają sceny z życia Elżbiety Krystyny Brunszwickiej – żony Karola VI.
Natomiast posągi cesarzy Leopolda I, Józefa I, Karola VI z licznymi atrybutami i postaciami alegorycznymi (dzieła Mangoldta) gloryfikują dynastię Habsburgów. Barwna marmoryzacja ścian i detalu architektonicznego jest dziełem warsztatu Provisora.

Refektarz Letni Opata -  to duża, reprezentacyjna sala na parterze skrzydła zachodniego. Wystrój sali jest dziełem Willmanna  z 1692 r. Na plafonie malarz przedstawia triumf bohatera cnót, który porzuciwszy doczesne marności i rozkosze życia, prowadzony przez Minerwę podążą ku Herkulesowi, aby otrzymać nagrodę w postaci wieńca z liści dębowych. Myśl wyboru właściwej drogi życia nawiązująca do idei Virtus Heroika powraca w tematyce medalionów towarzyszących plafonowi. Mają one formę emblematów, w których role bohaterów mitologicznych i postaci historycznych odgrywają putta. Całość tego cyklu to pierwsze freski Michała Willmanna.

Zakonny Refektarz Letni – sala w budynku klasztornym, której wystrój malarski wykonał w 1733 r. Scheffler. Centralną część sklepienia zajmuje plafon, przedstawiający Cudowne Nakarmienie Pięciu Tysięcy, typowy temat barokowy malowideł refektarzy klasztornych. Plafon otwiera się na dalekie błękitne niebo, pośród którego unosi się Bóg Ojciec i gołębica. Chrystus wraz z uczniami otaczają część środkową malowidła. W medalionach otaczających plafon przedstawione są sceny z życia Św. Bernarda i Św. Benedykta. Całe wnętrze utrzymane jest w jasnych pastelowych kolorach żółtym i różowym, kontrastującym z ciemniejszą tonacją barwną malowideł.

Poza murami tego imponującego opactwa, na trwałe wpisanego w krajobraz kulturowy Śląska, godny uwagi jest kościół parafialny Św. Walentego we wsi Lubiąż, zbudowany w latach 1734-1745 i reprezentujący charakterystyczne emporowo- halowe rozwiązanie przestrzenne sakralnej architektury doby baroku.


Źródło: Dolnośląska Organizacja Turystyczna, Przewodnik "SZLAK CYSTERSKI NA DOLNYM ŚLĄSKU"