Szlakiem Architektury Sakralnej Śląska

Wiele starych, nieraz pamiętających czasy średniowiecza,kościołów zdobi śląskie ziemie, i choć nie sposób wymienić je wszystkie, to warto wskazać choć niektóre, zasługujące na szczególną uwagę.


Żaden inny region w Europie nie ma tylu drewnianych kościółków, co Śląsk. Do dziś zachowało się ok. 140 drewnianych świątyń stanowiących charakterystyczny element głównie architektury wiejskiej.

Drewniany kościółek z XVII w. znajduje się we Wrocławiu, w Parku Szczytnickim.

Jeden z największych drewnianych kościołów Śląska (też z XVII w.) stoi 40 km od Wrocławia w rejonie Doliny Baryczy, we wsi Trzebicko.

Atrakcją cieszącą się wielkim zainteresowaniem jest kościółek Wang w Karpaczu. Wybudowano go w XII w. w Norwegii. Do Karpacza został przywieziony w częściach i powtórnie złożony w 1842 r.

Niedaleko Wałbrzycha zachowały się ludowe kościółki w Rybnicy Leśnej i Grzmiącej.

Drewniane perełki Ziemi Kłodzkiej to barokowe świątynie Gór Bystrzyckich w Nowej Bystrzycy, Zalesiu i Kamieńczyku.

Na szczególną uwagę zasługują ewangelickie Kościoły Pokoju. Te specyficzne budowle z drewna i gliny są dolnośląską atrakcją o randze międzynarodowej. Powstały po wojnie 30-letniej, gdy ewangelicy przeżywali ciężkie chwile pod naporem kontrreformacji w monarchii Habsburgów. Dzięki wstawiennictwu króla Szwecji wybudowano trzy Kościoły Pokoju: w Głogowie, Jaworze i Świdnicy. Zachowały się dwa ostatnie. Są jedynymi takimi kościołami na świecie.

Nic jednak nie może równać się z bogactwem drewnianych kościołów na Opolszczyźnie i na Górnym Śląsku. Specjalny szlak – Szlak Architektury
Drewnianej zaczyna się w skansenie Wsi Opolskiej w Opolu Bierkowicach i prowadzi 100 km na wschód m.in. przez: Czarnowąsy, Dobrzeń Wielki, Kolanowice, Laskowice, Bierdzan, Lasowice Wielkie i Małe, Chocianowice, Olesno.

Najstarsze i najpiękniejsze drewniane kościoły Górnego Śląska poznamy kierując się właśnie Szlakiem Architektury Drewnianej (w województwie śląskim ma on długość 335 km i obejmuje 84 zabytkowe obiekty: kościoły, kaplice, dzwonnice, chałupy, karczmy, leśniczówki, pałacyk myśliwski, skanseny i obiekty gospodarcze, młyn wodny i spichlerze). Najwięcej górnośląskich kościółków znaleźć można w okolicach Rybnika, Pszczyny i Wodzisławia.

Na uwagę zasługują m.in. kościół św. Marcina w Ćwiklicach pod Pszczyną, malowniczo położony kościółek w Istebnej Kubalonce (k. Wisły), czy kościół pw. Świętej Trójcy w Koszęcinie. Pierwsze wzmianki o koszęcińskim kościele pochodzą już z 1500 r. Obecny kościół zbudowano w latach 1721-24. Znajduje się w nim piękny barokowy ołtarz z późnogotycką Pietą 1510 r. Godne podziwu są także kościoły w Miasteczku Śląskim, Miedźnej, Mikołowie-Paniowach, Pielgrzymowicach i Wilczy k. Rybnika.



Szczególną, wartą zobaczenia świątynią jest wrocławska katedra, najcenniejszy zabytek sakralnej architektury Wrocławia. Obecna, gotycka budowla z XIII w., poprzedzona została przez trzy wcześniejsze przebudowywane od IX w. Była to prawdopodobnie pierwsza w pełni gotycka budowla na terenie Śląska.

Gotyckim stylem zachwyca kościół zamkowy w Oleśnicy. W świątyni tej spoczywają oleśniccy książęta oraz ich małżonki.

Arcydziełami śląskiego gotyku są także: kościół św. Stanisława i Wacława w Świdnicy (z wieżą o wysokości 103 m), kościół św. Piotra i Pawła w Strzegomiu i kościół św. Marcina w Jaworze. Średniowieczną genezę mają również: kościół NMP w Legnicy, kościół NMP w Złotoryi, kościół parafialny w Lwówku i w Jeleniej Górze.

Miłośnicy dawnych stuleci nie powinni ominąć sędziwego kościoła NMP w Kłodzku i jednej z największych w Europie gotyckich świątyń w Ziębicach.

Gotyk Opolszczyzny to m.in. katedra w Opolu, katedra w Nysie, kościół św. Piotra i Pawła w Namysłowie i kościół św. Mikołaja w Brzegu. Gotyckie świątynie znajdują się m.in. w Bytomiu i Raciborzu na Górnym Śląsku oraz Cieszynie. W Krapkowicach mieści się słynny gotycki kościół św. Mikołaja.
Niezwykle ciekawy kościół z gotyckim tryptykiem i polichromią znajduje się w Starym Bielsku.


Więcej jest na Śląsku świątyń w stylu barokowym. Odcisnął on swoje piętno na kulturowym krajobrazie tych ziem na tyle mocno, że stał się jedną z jego charakterystycznych cech. Właśnie w stylu barokowym utrzymane są nasze
najsłynniejsze sanktuaria maryjne.

We Wrocławiu szczególnym jego przykładem jest kompleks pojezuickich budynków Uniwersytetu z najpiękniejszą barokową świątynią miasta - kościołem Najświętszego Imienia Jezus.

Barok na Ziemi Legnickiej reprezentuje m.in.: zespół kościelno-klasztorny w Legnickim Polu, kościół św. Jadwigi w Złotoryi, kościół św. Jana z Mauzoleum Piastów w Legnicy oraz barokowy kościółek w Chocianowie.

W barokowym stylu wzniesiono także kościół i klasztor benedyktynek w Lubomierzu, kościoły w Jeleniej Górze i Kamiennej Górze oraz ewangelicką świątynię w Jeleniej Górze Cieplicach.

Mało znanym arcydziełem tego stylu jest także kościół w Nowej Wsi u stóp Śnieżnika.

Ale już kościół franciszkański w Kłodzku to arcydzieło o ugruntowanej sławie.

Czysty barok reprezentują ponadto: kościół św. Mikołaja w Otmuchowie i jezuicki kościół w Brzegu.

Na Górnym Śląsku barokowy charakter mają pojezuickie kościoły: św. Jana Chrzciciela w Brennej, w Lędzinach k. Tychów, w Nowej Cerkwi.

Styl barokowy dominuje wśród niezmierzonego bogactwa przydrożnych figur i kapliczek, kamiennych rzeźb i fontann zdobiących rynki śląskich miast, czy wreszcie wśród mieszczańskich kamienic śródmieść.


Przez wieki historię Śląska współtworzyli „biali mnisi” - cystersi. Ten, znany w całej Europie zakon sprowadzili na ziemie śląskie w połowie XII w. Piastowie śląscy. Cystersi okazali się krzewicielami postępu cywilizacyjnego i sprawnymi gospodarzami powierzonych im ziem. Mimo kasaty zakonu dokonanej przez Prusy, pozostało po nim szereg pamiątek, które warto poznać. Wędrówkę śladami zakonników ułatwi z pewnością niedawno wytyczony Szlak Cystersów. Jest to fragment Europejskiego
Szlaku Kulturowego.

W Trzebnicy opactwo dla mniszek cysterskich ufundował w 1202 r. książę Henryk Brodaty, mąż św. Jadwigi Śląskiej. Znajdująca się tu Bazylika św. Bartłomieja należy obecnie do najcenniejszych zabytków Polski.

Pierwsze na Śląsku gniazdo cystersów – Lubiąż – ufundował książę Bolesław Wysoki. Założenie w Lubiążu to jeden z największych tego typu obiektów w Europie. Obecny jego kształt architektoniczny nadany został w epoce baroku.

W czasie II wojny światowej lubiąskie opactwo popadło niemalże w ruinę. Dziś jest ono remontowane, wnętrza odzyskują blask. Jedną z cennych pamiątek po cystersach w Lubiążu jest kościół św. Walentego z XVIII w.

W poszukiwaniu pocysterskich zabytków należy udać się również do Legnicy, wsi Słup k. Jawora oraz Cieplic Zdroju k. Jeleniej Góry, czy Kamieńca Ząbkowickiego, gdzie zachowały się liczne pozostałości aktywności duchowej i gospodarczej mnichów.

Wyjątkowym miejscem zachwycającym swym ogromem i doskonałością jest Krzeszów. Tu kontemplować można nadzwyczajne piękno barokowego kościoła klasztornego z ukoronowanym przez papieża Jana Pawła II w 1997 r. obrazem Matki Boskiej Krzeszowskiej oraz poddać się sakralnemu nastrojowi w zdobionym polichromiami kościele św. Józefa. Warto dodać, że właśnie w Krzeszowie znajduje się słynne Mauzoleum Piastów Śląskich.

Henryków, opactwo ufundowane przez księcia Henryka Brodatego (stąd nazwa wsi) w 1222 r. było filią cystersów z Lubiąża. To tutaj w 1270 r. powstała słynna Księga Henrykowska, pierwszy ślad polskiego piśmiennictwa, skarb polskiej kultury.

Późnogotycki kościół Narodzenia NMP to zabytek najwyższej klasy.

Pozostałością cysterskiej działalności w Bardzie, malowniczo położonym wśród wzgórz mieście, jest barokowy zespół kościelno-klasztorny, słynący z romańskiej, drewnianej figury Matki Boskiej Bardzkiej, najstarszej na Śląsku i uznawanej za cudowną. Na uwagę zasługują również znakomite dzieła mistrzów malarstwa i rzeźby: M. Willmanna, Cranacha, H. Hartmanna.

Kościół NMP w Jemielnicy to pozostałość cysterskiej aktywności na Opolszczyźnie. Był w dziejach okres, gdy Piastowie Opolscy, usiłując uniezależnić się od swych dolnośląskich kuzynów, postanowili samodzielnie sprowadzić cystersów do swego księstwa. Świątynia w Jemielnicy jest właśnie świadkiem tych poczynań.

Rudy to z kolei największy górnośląski kompleks pocysterski. Jako datę założenia klasztoru przyjmuje się rok 1258 r. Pierwszy, tymczasowy kościół cystersi wybudowali w połowie XIII wieku. Następny, romańsko-wczesnogotycki, konsekrowany w 1303 roku, zachował się do dnia dzisiejszego i jest jednym z najcenniejszych zabytków architektury na terenie gliwickiej diecezji. Gruntowną przebudowę kościoła przeprowadzono w XVII wieku. Podobnie jak wszystkie kościoły cysterskie, rudzka świątynia oddana została wstawiennictwu Matki Bożej Wniebowziętej. Do kościoła przylega barokowa Kaplica Mariacka z 1726 r. z łaskami słynącym obrazem Matki Bożej Rudzkiej. W kościele znajdują się również relikwie św. Walentego, patrona zakochanych. W 1993 r. utworzony został Park Krajobrazowy „Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich”, kompleks przyrodniczo-architektoniczny, gdzie podziwiać można zabytkowe budowle i stary drzewostan otaczającego je parku. W 1995 roku biskup gliwicki podniósł kościół w Rudach do rangi Diecezjalnego Sanktuarium Matki Boskiej Rudzkiej.


Źródło:
"Szlaki tematyczne Śląska" - Dolnośląska Organizacja Turystyczna, Opolska Organizacja Turystyczna, Śląska Organizacja Turystyczna